EIGENTIJDS ONDERWIJSTOETSINGLERARENSCHOOLLEIDERSTEAMLEIDERS

In vier stappen van oorspronkelijk schoolexamen naar alternatieve toetsvorm

In vier stappen van oorspronkelijk schoolexamen naar alternatieve toetsvorm
Desirée Joosten-ten Brinke

Nu de scholen vanwege het coronavirus op afstand toetsen afnemen, is er veel behoefte aan het delen van kennis en ervaringen. Toetsdeskundigen Tamara van Schilt-Mol* en Desirée Joosten-ten Brinke** schreven een praktische handleiding met tips en adviezen over toetsen op afstand. In het document worden vragen uit de praktijk beantwoord over de omzetting van schoolexamens naar alternatieve toetsvormen.

De centraal examens gaan niet door. De nog niet getoetste maar wel verplichte eindtermen kunnen niet altijd in de oorspronkelijke vorm worden afgenomen. Waar lopen leraren bij de omzetting van de schoolexamens naar alternatieve toetsvormen tegenaan?

Desirée: “Als je bepaalde toetsvormen gewend bent, dan ben je geneigd om die altijd te gebruiken. Nu het onderwijs en de toetsing op afstand plaatsvinden, moeten leraren ineens alternatieven overwegen om te toetsen of de leerling de eindtermen beheerst. We merken dat veel leraren een perfecte alternatieve toets willen afnemen. Maar in een ‘gewoon’ examen zijn ook niet alle afnamesituaties even ideaal of de vraagstellingen even goed.”

Tamara van Schilt-Mol

Tamara: “Daarom zeggen we – en dat staat niet in onze handleiding maar wil ik wel benadrukken – blijf relativeren! Relativeer en realiseer je dat toetsing onderdeel is van het leren. Welke vorm je ook kiest, de leerling is bezig met de stof waarvan jij wilt dat hij die beheerst. We krijgen best veel vragen over online surveilleren, maar dat vraagt om de inzet van applicaties die op de meeste scholen niet aanwezig zijn en waarvan de implementatie tijd en geld kost. Relativeer dus eveneens ten aanzien van onrechtmatigheden: deze komen ook bij ‘gewone’ toetsen voor. Wie zegt dat er niet gespiekt wordt bij een ‘gewoon’ examen?”

“Als je de eindtermen als uitgangspunt neemt, kun je nooit de ‘verkeerde’ toetsvorm kiezen”

In jullie handleiding staan uitgangspunten centraal zoals de dekking van de eindtermen, de betrouwbaarheid van de beslissing over de prestatie van de leerling, de uitvoerbaarheid van de toets en de belasting voor leraren en leerlingen. Wat is de belangrijkste boodschap?

Tamara: “Als je de eindtermen als uitgangspunt neemt, kun je nooit de ‘verkeerde’ toetsvorm kiezen. Bedenk dat jij een betrouwbare beslissing moet kunnen nemen over de prestatie van de leerling. Welk doel heb je met de toetsvorm en welke eindtermen wil je kunnen vaststellen? Een presentatie wordt bijvoorbeeld vaak als oneigenlijke toetsvorm ingezet. De docent wil dan bijvoorbeeld vaststellen of de leerling kennis kan toepassen, maar hij beoordeelt (ook) presentatievaardigheden. In onze handleiding staat een stappenplan waarmee je in vier stappen van oorspronkelijke naar alternatieve toetsvorm komt. En er staan ook tips in om te voorkomen dat je met de alternatieve toetsvorm andere dingen gaat beoordelen dan je van plan was.”

Desirée: “Zorg er ook voor dat je de alternatieve toetsvorm goed uitwerkt. In een mondeling van twintig minuten kun je geen twintig leerdoelen toetsen. Kies er dus vijf en verdeel de tijd. En overweeg bijvoorbeeld om ‘hands on’ vaardigheden, zoals een scheikundeproef, passief te toetsen. De leerling kan thuis het proces beschrijven of een stappenplan maken. We horen van scholen dat ze voor het vak biologie materialen naar studenten sturen waarmee ze thuis bepaalde proeven kunnen doen. Deze creatieve oplossing kun je voor meer vakken bedenken.”

In de handleiding wijzen jullie ook op de verschillende thuissituaties van leerlingen. Waarom is het belangrijk om daar rekening mee te houden?

Tamara: “Sommige leerlingen moeten thuis een computer of laptop met andere gezinsleden delen. Een openboektoets op een vastgestelde tijd kan dan problematisch zijn. Als je dat weet, kun je beter voor een tijdsonafhankelijke toetsvorm zoals een mondeling of essay kiezen. We adviseren ook om rekening te houden met de keuzes die andere collega’s maken. Het is niet wenselijk om een leerling in een korte periode meerdere essays of werkstukken te laten maken. In het handvat geven we per toetsvorm praktische tips en richtlijnen over de voorbereiding en afname van de toetsen.”

“De handleiding bevat praktische tips en richtlijnen over de voorbereiding en afname van alternatieve toetsvormen”

Scholen ontdekken nu versneld welke digitale ontwikkelingsmogelijkheden er zijn. Daardoor ontstaan meer maatwerkmogelijkheden. Wat levert deze ontdekkingstocht nog meer op en wat kunnen we meenemen naar de toekomst?

Desirée: “We hebben het nu steeds over de eindexamenklassen, maar de voorexamenklassen krijgen ook nog een schoolexamen en de centraal examens van volgend jaar staan al vast. Dit is dus het moment voor scholen om kritisch naar het Programma van Toetsing en Afsluiting (PTA) te kijken en de kennis en ervaringen van nu daarbij te benutten. Deze situatie is ook het ultieme leermoment voor leerlingen. We weten dat zij makkelijk uitstellen vanuit de gedachte dat ze hun cijfers wel weer ophalen met het centraal examen. Maar nu blijkt dus dat je beter tijdig kunt laten zien dat je de juiste kennis en vaardigheden in huis hebt. Leerlingen in de voorexamenklassen doen daar hun voordeel mee. En wat ik tot slot een aandachtspunt vind, zijn de al eerder genoemde verschillende thuissituaties van leerlingen, die nu veel meer in beeld komen. We moeten met elkaar veel energie steken in maatregelen om te zorgen dat alle leerlingen in de toekomst aan boord blijven.”

In vier stappen naar een alternatieve toetsvorm:

Stap 1: Kijk naar de oorspronkelijke toetsvorm en kies een alternatief
Stap 2: Maak zo nodig een aangepast beoordelingsmodel en een aangepaste toets
Stap 3: Maak een toetsinstructie voor leerlingen en een beoordelingsprotocol
Stap 4: Bereid de toetsafname voor en neem de toets af

Aanmelden bij het Netwerk Toetsbekwaamheid in h(b)o

Sinds het coronavirus uitbrak, deelden hogescholen en universiteiten via de Teamsruimte van het Netwerk Toetsbekwaamheid informatie met elkaar.

Tamara en Desirée maakten gebruik van deze informatie om het ‘Praktisch handvat bij het omzetten van schoolexamens’ te schrijven. Sinds de coronacrisis nemen ook middelbare scholen, mbo’s en enkele scholen voor primair onderwijs aan dit netwerk deel. In de Teamsruimte vind je handreikingen, beslisbomen, concrete voorbeelden van toetsen en FAQ’s. Aanmelden kan door te mailen naar toetsbekwaamheid@han.nl.

*Tamara van Schilt-Mol is Associate Lector Toetsen en Beoordelen bij HAN en docent Master Toetsdeskundige bij Fontys

**Desirée Joosten-ten Brinke is Lector Technology Enhanced Assessment en onderwijscoördinator masteropleiding Toetsdeskundige bij Fontys

Deel dit bericht