De school waar alle leraren leiders zijn

De school waar alle leraren leiders zijn
Een aantal teamleden van X11

Op X11 in Utrecht is leiderschap niet gekoppeld aan een functie. Alle leraren kunnen het voortouw nemen bij ontwikkelingen waarvoor zij expertise of interesse hebben. “Dit voelt bevrijdend.”

Op X11, een school voor vmbo- en havo gericht op media en vormgeving in Utrecht, is het leiderschap gespreid. De organisatiestructuur is ‘plat’: er is een directeur en er zijn leraren, maar er zijn geen conrectoren, teamleiders of coördinatoren. Formeel heeft directeur Moniek Rieter de leiding, maar in de praktijk nemen leraren net zo vaak de leiderschapsrol op zich. Voor de dagelijkse gang van zaken in en rond de klas gebeurt dat in vakgroepen, leerjaargroepen en mentoren-overleggen. Voor gemeenschappelijke onderwerpen (zoals leerlingontwikkeling en facilitaire zaken) zijn vaste of tijdelijke werkgroepen, waaraan leraren meedoen op basis van expertise of interesse.

Bevrijding

“Op X11 word je aangemoedigd iets te doen met de ideeën die je hebt”, zegt leraar Engels Tom van den Bergh, “zolang het maar in het belang van de leerlingen is.” Tom kwam op X11 werken omdat het creatieve profiel van de school hem aantrok. Toen hij ontdekte dat hiërarchie op X11 geen rol speelt bij de vraag wie het voortouw neemt, was dat een bevrijding. “Op andere scholen werd ik soms teruggefloten als ik op andermans terrein kwam of als mijn ideeën niet pasten in het beleid dat de leidinggevenden hadden bedacht”, zegt hij. “Hier is de directeur een kritische vriend, in plaats van iemand naar wiens ideeën je je moet schikken.”

‘In een team met zo veel krachtige mensen wil ik niet ‘de leider spelen’

Vertrouwen

De verklaring ligt in de manier waarop directeur Moniek tegen leiderschap aankijkt. “In een team met zoveel krachtige mensen wil ik niet ‘de leider spelen’”, zegt zij. “Ik wil de school echt samen met collega’s leiden. Samenwerken doe je vanuit vertrouwen in de ander. Het is iets anders dan ‘mensen vragen om je te helpen’; dan doe je het nog steeds alleen. Je kunt ook niet stiekem denken: ‘Ik weet niet of de keuzes die ze maken wel zo handig zijn’ om het vervolgens toch op je eigen manier te doen. Ik vertrouw collega’s in de beslissingen die zij nemen, in de wetenschap dat we heel goede leraren hebben. En soms betekent dit dat ik mijn eigen mening ondergeschikt maak aan die van hen.”

Ruimte voor ontwikkeling

Flexibiliteit is een voorwaarde om van gespreid leiderschap een succes te maken. Iedereen moet van rol kunnen wisselen: van volger naar leider en weer terug. Als je dat kunt, heeft gespreid leiderschap veel voordelen, vindt leraar Spaans Césanne Melis. “Omdat het leiderschap niet vastzit aan een functie, heb je als leraar meer ruimte voor persoonlijke ontwikkeling. Je kunt ergens het voortouw in nemen zonder dat je er álles van hoeft te weten, wat vaak wel de verwachting is als een onderwerp binnen een functie is ondergebracht. Ook komt het minder voor dat mensen dingen over de schutting gooien: ‘Ja, maar jíj bent toch de coördinator …!’ Iedereen is medeverantwoordelijk.”

‘Omdat het leiderschap niet vastzit aan een functie, heb je als leraar meer ruimte voor persoonlijke ontwikkeling’

Meer werkplezier

De keerzijde is dat er soms zaken blijven liggen die niemand heeft opgemerkt, dat werkwijzen niet altijd voor iedereen duidelijk zijn en dat ontwikkelingen zo nu en dan een beetje chaotisch verlopen. “Dat is de prijs die je betaalt”, zegt Tom. “Maar wat mij betreft weegt het toegenomen werkplezier daar ruimschoots tegenop. Door het uitgummen van kaders geven we ook een goed voorbeeld aan leerlingen. We laten zien dat dat de wereld niet is ingekaderd, dat iedereen verantwoordelijkheid draagt, ook zij. Samen met leerlingen hebben we bijvoorbeeld ons schoolplan gemaakt.”

Aanspreekpunt

Een ander voordeel is dat er geen starre structuren de organisatieontwikkeling in de weg staan. Zo was het makkelijk om deze zomer op de locatie Nieuw Welgelegen een oplossing te vinden voor de vragen die de ingebruikname van het nieuwe gebouw opriep. “Ik merkte dat er behoefte was aan een aanspreekpunt en dat leek me leuk om te doen, dus ben ik met een voorstel naar Moniek gegaan”, zegt Césanne. Inmiddels is zij samen met Tom alweer enkele weken het eerste aanspreekpunt voor leerlingen, collega’s, ouders en leveranciers op de locatie.

Oplossing

Ook het werken aan vakoverstijgende thema’s is aan het veranderen, vertelt Tom. “Dat deden we in werkgroepen (‘kwaliteitsgebieden’), maar de thema’s professionalisering en curriculum bleken voor mensen te breed om aan te pakken. Voor die thema’s hebben we het nu anders afgesproken: als je ziet dat ergens een ‘gat valt’, verzamel je mensen met relevante kennis om je heen en kom je samen met een oplossing. Om een voorbeeld te geven: ik zag dat leerlingen er last van hadden dat de ene leraar met Google Drive werkte, de andere met One Drive, en noem maar op. We hebben er met een groepje naar gekeken en nu werkt iedereen met Magister.Me.”

Geen vastomlijnd plan

Gespreid leiderschap moet bij een school passen, zegt Moniek. “Je kunt er geen vastomlijnd plan voor maken: het is een richting die je uitgaat. Voor mensen die hechten aan plannen kan dat een lastige manier van werken zijn. Het gaat ook niet altijd vlekkeloos. Wij lopen soms echt wel tegen dingen aan. Maar dan gaan we met elkaar op zoek naar een oplossing.”

Gespreid leiderschap

Meer weten over gespreid leiderschap?

Meer lezen

Meer weten?

Heb jij vragen over dit onderwerp of wil je tips en ervaringen delen met andere collega’s? Op Edualdo.nl delen leraren en schoolleiders uit het vo én po hun vragen en antwoorden over allerlei onderwerpen.

Meer weten?

Heb jij vragen over dit onderwerp? Neem contact met ons op en we helpen je verder.

contact

Blijf op de hoogte

Meld je aan voor de Voortgezet Leren nieuwsbrief en ontvang het laatste nieuws en praktijkvoorbeelden:

Meld je aan